زنگ خطر صادرات فولاد ایران؛ بازارهای خارجی در سایه ضعف مبادلات بانکی

به گزارش آهن آنلاین؛ بازار آهن آلات ایران در شرایطی با چالش صادراتی تازه‌ای روبه‌رو شده که مسئله دیگر صرفاً تولید، انرژی یا قیمت تمام‌شده نیست؛ بلکه مسیر رساندن محصول به مشتری خارجی و انجام مطمئن معامله، به یکی از گلوگاه‌های اصلی صنعت فولاد تبدیل شده است. اظهارات اخیر رئیس انجمن فولاد اصفهان درباره نبود سازوکار رسمی اعتبار و دشواری مبادلات بانکی، یک هشدار مهم‌تر در خود دارد: بازارهایی که صادرکنندگان ایرانی سال‌ها برای ساختن آن‌ها هزینه کرده‌اند، ممکن است نه به‌دلیل ضعف محصول، بلکه به‌دلیل ضعف زیرساخت تجارت از دست بروند. این گزارش بررسی می‌کند چرا این اتفاق خطرناک‌تر از افت موقت صادرات است و چه اثری بر آینده صنعت فولاد دارد.

مسئله فقط صادرات آهن آلات نیست

اظهارات قاسم جباری، رئیس انجمن فولاد اصفهان، یک تفاوت مهم با روایت‌های معمول درباره مشکلات فولاد دارد. در سال‌های گذشته بخش عمده انتقادها متوجه محدودیت انرژی، کاهش تولید، هزینه حمل‌ونقل، تحریم و دشواری تأمین مواد اولیه بوده است؛ اما این بار انگشت اتهام مستقیماً به سمت «دادوستد» رفته است. اهمیت این موضوع در آن است که حتی اگر فولادساز بتواند تولید کند و محصول رقابتی نیز داشته باشد، بدون یک سازوکار قابل اتکا برای دریافت پول، اعتبار تجاری و تسویه معامله، تولید الزاماً به فروش تبدیل نمی‌شود.

درواقع، صنعت فولاد ممکن است با یک گلوگاه پایین‌دستی‌تر از تولید مواجه شده باشد؛ گلوگاهی که در ظاهر کمتر دیده می‌شود اما مستقیماً بازار را هدف قرار می‌دهد. مشتری خارجی برای خرید فولاد فقط قیمت و کیفیت را مقایسه نمی‌کند؛ قیمت میلگرد نیز در کنار استمرار تأمین، امنیت پرداخت، زمان تحویل و امکان حل اختلاف، از عواملی است که در تصمیم خریدار نقش دارد. وقتی این زنجیره دچار اختلال شود، مزیت قیمتی ایران هم نمی‌تواند همیشه مشتری را حفظ کند.

از افت صادرات تا از دست رفتن بازار؛ زنگ خطر برای صنعت فولاد

نقطه مهم‌تر اظهارات جباری، هشدار درباره مشتریان سنتی و بازارهای منطقه‌ای مانند عراق، ارمنستان و گرجستان است. اینجا باید میان «افت صادرات» و «از دست رفتن بازار» تفاوت قائل شد. افت صادرات ممکن است موقتی باشد؛ اما از دست دادن بازار زمانی اتفاق می‌افتد که خریدار خارجی، تأمین‌کننده دیگری را جایگزین صادرکننده ایرانی کند و این همکاری جدید به یک رابطه پایدار تبدیل شود.

این تفاوت برای بازار آهن آلات بسیار مهم است. بازار صادراتی چیزی شبیه یک قرارداد لحظه‌ای نیست که با باز شدن دوباره مسیرهای تجاری، مشتری فوراً برگردد. واردکننده‌ای که به‌دلیل ناتوانی ایران در تسویه رسمی یا تأمین مستمر، به سراغ ترکیه، روسیه، چین یا تولیدکنندگان منطقه‌ای می‌رود، در این فاصله شبکه لجستیکی، اعتبار تجاری و تجربه همکاری جدیدی ایجاد می‌کند. بنابراین هزینه واقعی اختلال صادراتی فقط ارزش محموله‌های فروخته‌نشده نیست؛ بلکه هزینه بازسازی رابطه تجاری در آینده نیز هست.

از همین زاویه، هشدار درباره هدف تولید ۵۵ میلیون تن فولاد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. افزایش ظرفیت زمانی ارزش اقتصادی دارد که بازار جذب‌کننده آن وجود داشته باشد. در غیر این صورت، کشور با ظرفیت تولید بالاتر اما توان تجاری پایین‌تر مواجه می‌شود؛ یعنی شکاف میان «توان تولید» و «توان فروش» بزرگ‌تر خواهد شد.

گره بانکی، حاشیه پنهان قیمت آهن

ممکن است در نگاه اول تصور شود مشکل مبادلات بانکی صرفاً یک موضوع مالی است، اما اثر آن مستقیماً به قیمت تمام‌شده و قدرت رقابتی صادرکننده منتقل می‌شود. وقتی اعتبار رسمی وجود ندارد و تسویه معاملات به مسیرهای غیرشفاف یا واسطه‌های متعدد وابسته می‌شود، هزینه معامله افزایش می‌یابد. این هزینه می‌تواند از طریق تخفیف بیشتر به مشتری، کارمزد واسطه، افزایش ریسک وصول یا طولانی شدن چرخه دریافت وجه خود را نشان دهد. به بیان دیگر، فولاد ایران ممکن است روی کاغذ ارزان‌تر باشد، اما بخشی از این مزیت قیمتی در هزینه مبادله از بین برود. در بازارهای رقابتی، همین اختلاف کافی است تا مشتری به سمت تأمین‌کننده‌ای برود که شاید محصول را اندکی گران‌تر عرضه کند، اما معامله را با ریسک کمتر و فرآیند ساده‌تر انجام دهد.

این مسئله همچنین می‌تواند رفتار تولیدکننده داخلی را تغییر دهد. اگر صادرات دشوارتر شود، فشار عرضه به بازار داخلی افزایش می‌یابد؛ اما در شرایطی که تقاضای داخلی نیز کشش کافی ندارد، این افزایش عرضه الزاماً به فروش بیشتر منجر نمی‌شود و می‌تواند حاشیه سود فولادساز را تحت فشار قرار دهد. بنابراین گره صادراتی، در نهایت می‌تواند به مسئله قیمت و نقدینگی در بازار داخلی نیز تبدیل شود.

سه مسیر پیش‌روی فولاد

اگر محدودیت‌های تجارت خارجی بدون تغییر جدی ادامه پیدا کند، سناریوی نخست، تداوم فرسایش بازارهای صادراتی است. در این حالت حتی اگر تولید حفظ شود، سهم ایران در برخی بازارهای منطقه‌ای به تدریج کوچک‌تر خواهد شد و بازگشت بعدی نیازمند ارائه تخفیف و پذیرش هزینه بالاتر برای جذب مشتری خواهد بود. نشانه این سناریو، افزایش وابستگی صادرکنندگان به واسطه‌ها و کاهش سفارش‌های تکرارشونده است.

سناریوی دوم، حل نسبی مسیرهای مالی و تجاری است. در این حالت صادرات می‌تواند بهبود پیدا کند، اما نباید انتظار داشت بازارهای ازدست‌رفته فوراً بازگردند. اولویت باید بازارهایی باشد که رابطه تجاری با ایران هنوز در آن‌ها کاملاً قطع نشده است. بازسازی اعتماد، قراردادهای منظم و تضمین استمرار تأمین در چنین شرایطی مهم‌تر از افزایش ناگهانی حجم صادرات خواهد بود.

سناریوی سوم، اصلاح ساختاری‌تر است؛ یعنی مسئله تجارت فولاد نه به‌عنوان یک مشکل مقطعی صادرکننده، بلکه به‌عنوان بخشی از زنجیره سیاست صنعتی دیده شود. اگر تولید ۵۵ میلیون تن هدف‌گذاری می‌شود، همزمان باید برای فروش، تأمین مالی، تسویه، حمل‌ونقل و حفظ مشتری نیز ظرفیت ایجاد شود.

پیام اصلی برای فعالان بازار روشن است: در مقطع فعلی، فقط نمودار قیمت آهن آلات یا حجم تولید را نباید رصد کرد. شاخص مهم‌تر، توان صنعت برای تبدیل تولید به یک معامله پایدار و قابل وصول است. اگر این حلقه ترمیم نشود، ممکن است صنعت فولاد ایران در سال‌های آینده با تناقضی جدی روبه‌رو شود؛ ظرفیت تولید بیشتر، اما سهم کمتر از بازارهای خارجی. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر «چقدر فولاد تولید می‌کنیم» نخواهد بود؛ بلکه این خواهد بود که «چقدر از فولاد تولیدشده را می‌توانیم با اطمینان بفروشیم؟»